«Το έθιμο των Μωμόγερων έχει ποντιακή καταγωγή και, αν και υπήρχε σε πολλές περιοχές, σήμερα διατηρείται κυρίως στη Δυτική Μακεδονία, σε χωριά της Κοζάνης, των Γρεβενών και του Βοΐου. Πρόκειται για ένα από τα πιο παλιά και ζωντανά λαϊκά δρώμενα, που συνδυάζει θέατρο, σάτιρα, μουσική και συλλογική συμμετοχή.»

Οι Μωμόγεροι είναι ένα από τα πιο παλιά και ζωντανά έθιμα του ελληνικού λαϊκού πολιτισμού. Δεν πρόκειται απλώς για χορό ή μεταμφίεση, αλλά για ένα λαϊκό δρώμενο με έντονο συμβολισμό, που συνδυάζει θέατρο, σάτιρα, μουσική και συλλογική συμμετοχή.

Το έθιμο διατηρείται μέχρι σήμερα κυρίως στη Δυτική Μακεδονία – σε περιοχές όπως η Κοζάνη, τα Γρεβενά και χωριά του Βοΐου – και έφτασε εκεί από τους Πόντιους πρόσφυγες μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή.

Ιστορικές ρίζες

Οι ρίζες των Μωμόγερων χάνονται στην αρχαιότητα και συνδέονται με διονυσιακές τελετές, τη λατρεία της γονιμότητας και την αναγέννηση της φύσης. Το όνομα αποδίδεται είτε στον θεό Μώμο, θεό της σάτιρας, είτε στη λέξη «μώμος», που σημαίνει σκώμμα και μίμηση.

Οι Πόντιοι διατήρησαν το έθιμο ζωντανό για αιώνες και το μετέφεραν στον ελλαδικό χώρο, όπου ρίζωσε και συνεχίζει να αναβιώνει μέχρι σήμερα. Το 2016 οι Μωμόγεροι αναγνωρίστηκαν από την UNESCO ως στοιχείο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας.

Πότε γίνεται το έθιμο

Οι Μωμόγεροι εμφανίζονται την περίοδο του Δωδεκαημέρου, από τα Χριστούγεννα έως τα Φώτα. Περιδιαβαίνουν σπίτια, γειτονιές και πλατείες, μεταφέροντας ευχές για υγεία, καλή χρονιά και καλή σοδειά.

Οι ρόλοι

Το δρώμενο έχει μορφή λαϊκού θεάτρου και περιλαμβάνει συγκεκριμένους ρόλους, όπως τους Μωμόγερους, τη Νύφη, τον Γαμπρό, τον Γιατρό, τον Γέρο και τον «κακό» χαρακτήρα. Στο κέντρο της παράστασης υπάρχει συνήθως ένας συμβολικός θάνατος και στη συνέχεια η ανάσταση του ήρωα, που συμβολίζει τη νίκη της ζωής πάνω στον θάνατο.

Η φορεσιά των Μωμόγερων

Η φορεσιά είναι χαρακτηριστική και εντυπωσιακή, με βασικό στοιχείο τη φουστανέλα. Συνήθως περιλαμβάνει φουστανέλα, λευκό πουκάμισο, γιλέκο ή ζωνάρι, τσαρούχια ή μπότες, κουδούνια στη μέση, μάσκα ή βαμμένο πρόσωπο και ξύλινο σπαθί ή ρόπαλο.

Παρότι υπάρχουν μικρές τοπικές διαφοροποιήσεις, η φουστανέλα θεωρείται το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο της στολής. Τα κουδούνια και οι μάσκες έχουν αποτρεπτικό χαρακτήρα και, σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση, διώχνουν τα κακά πνεύματα του χειμώνα.

Χορός και συμβολισμός

Ο χορός των Μωμόγερων είναι δυναμικός και κυκλικός, με έντονο τελετουργικό χαρακτήρα, και συνοδεύεται από λύρα και νταούλι. Το έθιμο συμβολίζει την αναγέννηση της φύσης, την υγεία, την ευφορία, την καλή σοδειά και την ενότητα της κοινότητας.

Πηγές – Βιβλιογραφία

Οι πληροφορίες του άρθρου βασίζονται σε:

Λαογραφικές μελέτες για τα ποντιακά δρώμενα

Αρχεία και δημοσιεύσεις πολιτιστικών συλλόγων της Δυτικής Μακεδονίας

Τεκμηρίωση του εθίμου στον Εθνικό Κατάλογο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς

UNESCO – Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά (Μωμόγεροι)